Wat is collageen? Structuur, typen, aanmaak en waarom het na je 25e minder wordt

Collageen staat op potjes, in crèmes en in elk gesprek over huidveroudering. Maar vraag iemand wat het precies is, en het antwoord blijft meestal steken bij "iets voor een stevige huid". Dat is jammer, want wie begrijpt hoe collageen in elkaar zit, snapt ook meteen waarom een crème met collageen iets anders doet dan een supplement, waarom vitamine C erbij hoort en waarom 200 milligram natief collageen niet te vergelijken is met 10 gram poeder.

In deze uitleg lees je wat collageen is, hoe het is opgebouwd, welke typen er zijn, hoe je lichaam het aanmaakt, waarom die aanmaak vanaf ongeveer je 25e afneemt en wat je daar wel en niet aan kunt doen. Dit is de basis waar onze andere collageenblogs op voortbouwen.

Wat is collageen?

Collageen is een eiwit, en wel het meest voorkomende eiwit in je lichaam: ongeveer 30 procent van al je eiwit is collageen. Het woord komt van het Griekse "kolla", lijm, en dat is precies wat het doet: het houdt weefsels bij elkaar en geeft ze vorm, stevigheid en veerkracht.

Je vindt collageen overal waar structuur nodig is. In je huid vormt het een dicht netwerk van vezels in de dermis, de middelste huidlaag, dat de huid stevig en elastisch houdt. In botten vormt het het raamwerk waarin mineralen zoals calcium worden vastgezet. In pezen en ligamenten geeft het trekkracht, in kraakbeen veerkracht, in bloedvaten stevigheid en rek. Zelfs je hoornvlies en je tanden bevatten collageen.

Collageen is geen enkele stof maar een familie: er zijn minstens 28 typen bekend, elk met een eigen plek en functie. Wat ze delen is de bouw, en die bouw is de reden dat collageen zo sterk is.

Hoe is collageen opgebouwd? De triple helix

Een collageenmolecuul bestaat uit drie lange eiwitketens die als een touw om elkaar heen zijn gedraaid: de triple helix. Elke keten is een reeks aminozuren met een vast patroon, waarbij elke derde positie wordt ingenomen door glycine, het kleinste aminozuur dat er is. Juist omdat glycine zo klein is, kunnen de drie ketens strak om elkaar heen winden. Op de andere posities zitten vaak proline en hydroxyproline, die de spiraal stijf en stabiel houden.

Die triple helices worden vervolgens gebundeld tot fibrillen en fibrillen tot vezels, met dwarsverbindingen ertussen. Het resultaat is een materiaal dat per gewicht sterker is dan staal op trek, en toch flexibel genoeg om mee te bewegen met je huid en gewrichten.

Als je later leest over "natief" en "gehydrolyseerd" collageen, gaat het precies hierover: natief collageen heeft de triple helix nog intact, gehydrolyseerd collageen is in korte stukjes geknipt (peptiden) en heeft die structuur niet meer.

Welke typen collageen zijn er?

Van de 28 typen zijn er drie die je op supplementen en in huidverzorging tegenkomt.

Type I is het meest voorkomende type, ongeveer 90 procent van al het collageen in je lichaam. Het zit in huid, botten, pezen, ligamenten en bloedvatwanden. In de huid is ruim 80 procent van het collageen type I; dit is het type dat de huid stevig houdt en waar het bij huidveroudering om draait.

Type II zit vooral in kraakbeen. Het is dunner en elastischer dan type I en vormt een netwerk dat water vasthoudt, wat kraakbeen zijn veerkracht geeft. Collageensupplementen voor gewrichten bevatten vrijwel altijd type II.

Type III komt samen met type I voor in huid, bloedvaten, spieren en organen. Het is fijner en soepeler. Jonge huid bevat relatief veel type III; met de leeftijd verschuift de verhouding naar type I.

De praktische regel: voor de huid gaat het om type I. Viscollageen is vrijwel puur type I; rundercollageen bevat type I en III.
➤ Welk type, welke bron en welke vorm bij jou past, lees je in welke collageen is het beste

Hoe maakt je lichaam collageen aan?

Collageen wordt gemaakt door fibroblasten, gespecialiseerde cellen in je bindweefsel die continu bezig zijn met de aanmaak en het onderhoud van collageenvezels. Dat gebeurt in stappen. Eerst worden lange voorloperketens gebouwd uit aminozuren. Daarna worden bepaalde prolines en lysines omgezet in hydroxyproline en hydroxylysine. Vervolgens vouwen drie ketens zich tot een triple helix, wordt het molecuul de cel uit gebracht en wordt het ingebouwd in vezels met dwarsverbindingen.

Voor dat proces heeft je lichaam drie dingen nodig.

Aminozuren als bouwstenen, vooral glycine, proline en lysine. Die haal je uit eiwitrijke voeding: vis, vlees, eieren, zuivel, peulvruchten. Collageen zelf is een onvolledig eiwit (het mist tryptofaan), dus een collageensupplement vervangt nooit gewone eiwitten.

Vitamine C als hulpstof. De enzymen die proline en lysine omzetten, werken alleen met vitamine C. Zonder vitamine C ontstaat geen stabiele triple helix, en de vezels vallen uit elkaar. Daarom draagt vitamine C bij aan de normale collageenvorming voor de normale werking van de huid; dat is een door de EFSA goedgekeurde gezondheidsclaim, en de enige claim die in Europa over collageenvorming gemaakt mag worden.

Mineralen als co-factoren, met name koper (voor de dwarsverbindingen), zink en mangaan.
➤ Lees ook vitamine C en collageen: hoe ze samenwerken en aminozuren: wat zijn ze en wat doen ze

Wat doet collageen voor de huid?

Ongeveer 75 procent van het drooggewicht van je huid is collageen. Het netwerk van type I- en type III-vezels in de dermis houdt de huid stevig, veerkrachtig en op zijn plek, en biedt houvast aan vochtbinders zoals hyaluronzuur. Een huid met een dicht, goed onderhouden collageennetwerk voelt stevig aan en veert terug als je erin knijpt.

Wat collageen niet doet: van buitenaf de huid in trekken. Een collageenmolecuul is veel te groot om door de opperhuid heen te komen. Collageen in een crème blijft op het huidoppervlak, waar het vocht bindt en de huid gladder laat aanvoelen. Dat is nuttig, maar het is iets anders dan de eigen collageenaanmaak in de dermis.

Waarom neemt collageen af na je 25e?

Vanaf ongeveer je 25e maakt de huid geleidelijk minder collageen aan: in onderzoek naar huidveroudering wordt een afname van circa 1 procent per jaar aangehouden. De fibroblasten worden minder actief, de vezels die er zijn worden dikker en minder geordend, en de afbraak door enzymen (collagenases) houdt minder gelijke tred met de aanmaak. Bij vrouwen versnelt dit rond de overgang, omdat oestrogeen de collageenaanmaak stimuleert en dat hormoon dan wegvalt.

Naast leeftijd zijn er vier factoren die de afbraak versnellen en waar je zelf invloed op hebt.

UV-straling is de grootste: zonlicht activeert de enzymen die collageen afbreken en remt de aanmaak. Dagelijkse SPF is daarom de belangrijkste collageenmaatregel die er bestaat.
Roken vernauwt bloedvaten in de huid en verhoogt de collageenafbraak.
Suiker hecht zich aan collageenvezels (glycatie), waardoor ze stug en broos worden.
Slaaptekort en chronische stress verhogen cortisol, dat de collageenaanmaak remt.
➤ Lees ook minder collageen na je 25e: welke dagelijkse keuzes het verschil maken, suiker en je huid en hormonen en huidveroudering

Collageen uit voeding of uit een supplement?

Je lichaam maakt collageen zelf, uit bouwstenen. Die bouwstenen haal je uit alle eiwitrijke voeding. Collageen zelf zit in bottenbouillon, vis met vel, kip met huid en gelatine; vroeger aten we daar meer van dan nu. Een gevarieerd voedingspatroon met voldoende eiwit en vitamine C is en blijft de basis.

Een collageensupplement is een aanvulling daarop. Er zijn twee vormen. Gehydrolyseerd collageen (poeder, drank) is in korte peptiden geknipt en wordt in grammen gedoseerd; hiermee is het meeste onderzoek gedaan. Natief collageen (capsules) heeft de triple helix nog intact en wordt in milligrammen gedoseerd, omdat het lichaam een intacte structuur anders verwerkt dan losse bouwstof. Collageen wordt in verband gebracht met de hydratatie en stevigheid van de huid; een supplement vervangt geen voeding, SPF of slaap.
➤ Waarom de doseringen zo verschillen lees je in hoeveel collageen per dag heb je nodig; welke voeding helpt in collageen in voeding

Hoe wij het doen bij Skin for Skin

Ons collageen is natief type I-viscollageen uit de huid van wildgevangen Noordzeeschol, een reststroom uit de visverwerking van ons moederbedrijf Varia Vis op Urk. Het wordt met een eigen extractiemethode gewonnen waarbij de triple helix intact blijft, en in Nederland verwerkt. Eén vegetarische capsule bevat 200 mg natief viscollageen en 20 mg vitamine C, geur- en smaakloos. Eén capsule per dag, bij voorkeur een half uur voor het ontbijt met water, als aanvulling op een gevarieerd voedingspatroon.
➤ Bekijk viscollageen huid of lees wat maakt Skin for Skin collageen zo uniek

Veelgestelde vragen over collageen

Wat is collageen precies?

Collageen is een structureel eiwit en het meest voorkomende eiwit in het menselijk lichaam, ongeveer 30 procent van al je eiwit. Het bestaat uit drie eiwitketens die om elkaar heen gedraaid zijn (de triple helix) en geeft huid, botten, pezen, kraakbeen en bloedvaten stevigheid en veerkracht.

Waar zit collageen in het lichaam?

In huid, botten, pezen, ligamenten, kraakbeen, bloedvaten, tanden en hoornvlies. Ongeveer 75 procent van het drooggewicht van de huid is collageen, grotendeels type I.

Hoeveel soorten collageen bestaan er?

Minstens 28. Type I (huid, botten, pezen), type II (kraakbeen) en type III (huid, bloedvaten, organen) vormen samen meer dan 90 procent. Voor de huid is type I het belangrijkste.

Hoe maakt je lichaam collageen aan?

In fibroblasten, uit aminozuren (vooral glycine, proline en lysine) met vitamine C als hulpstof en koper, zink en mangaan als co-factoren. Vitamine C draagt bij aan de normale collageenvorming voor de normale werking van de huid.

Vanaf welke leeftijd neemt collageen af?

Vanaf ongeveer je 25e, met circa 1 procent per jaar. Bij vrouwen versnelt de afname rond de overgang. UV-straling, roken, suiker en slaaptekort versnellen de afbraak extra.

Wat is het verschil tussen natief en gehydrolyseerd collageen?

Natief collageen heeft de triple-helixstructuur nog intact en wordt in milligrammen gedoseerd. Gehydrolyseerd collageen is in korte peptiden geknipt, lost op in water en wordt in grammen gedoseerd.

Kan collageen uit een crème de huid in trekken?

Nee. Het molecuul is te groot om door de opperhuid te komen. Collageen in een crème blijft op het huidoppervlak en bindt daar vocht; het vult de eigen collageenaanmaak in de dermis niet aan.

Bronnen

• Ricard-Blum S. The Collagen Family. Cold Spring Harb Perspect Biol. 2011;3(1):a004978. doi.org/10.1101/cshperspect.a004978
• Shoulders MD, Raines RT. Collagen structure and stability. Annu Rev Biochem. 2009;78:929-958. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2631323/
• Varani J, Dame MK, Rittie L, et al. Decreased collagen production in chronologically aged skin. Am J Pathol. 2006;168(6):1861-1868. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16723701/
• Pullar JM, Carr AC, Vissers MCM. The Roles of Vitamin C in Skin Health. Nutrients. 2017;9(8):866. doi.org/10.3390/nu9080866
• Verordening (EU) nr. 432/2012 van de Europese Commissie: lijst van toegestane gezondheidsclaims (vitamine C en collageenvorming). eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:32012R0432

---

Over de auteur

Mardien Radewalt is oprichter van Skin for Skin en specialist in huid- en haarverzorging van binnenuit. Vanuit haar ervaring deelt ze kennis over huidverzorging, ingrediënten en beauty van binnenuit. Verbind met Mardien op LinkedIn.